Interne CultuurCoördinator dag 4 en 5

De laatste twee dagen van deze vorming… De cultuurpartners en de directeurs vervoegden onze groep: interessante ontmoetingen met beloftes tot een samenwerking op langere termijn.

Een kort overzicht van het programma

Actieve muzische activiteiten

Natuurlijk bleven wij niet op onze stoel zitten. We gingen actief aan de slag. De begeleiders hadden leuke muzische activiteiten voorbereid: een kleurenmuziektwister, korte bewegingsopdrachtjes, leuke tussendoortjes. Deze muzische activiteiten werden uitgebreid met ideetjes van de leerkrachten (ons huiswerk): creatief met taal, dieren uitbeelden, muzikale opdrachten, schetsen met houtskool. De muziektwister zal ik in de klas uitproberen. Muzotip volgt!

 
Het magische moment
We bekeken met de groep de film 'Magisch moment'. We bespraken na afloop wat ons het meest getroffen heeft.
Voor mij was het de zin: 'Het ene inspireert tot het andere...'
De film is te bekijken via de website van ICQ: www.icqweb.eu

De cultuurkompas

Een cultuurkompas is een matrix, een schematisch overzicht waarin alle culturele activiteiten van de school een plaats krijgen. De bedoeling is om te kijken wat er al  op school is om van daaruit een leerlijn te maken. We kunnen pas bepalen waar we naartoe willen als we weten waar we vandaan komen!
Mijn woensdagnamiddag was goed gevuld met het maken van mijn huiswerk. Het vormgeven aan de cultuurkompas was geen sinecure opdracht. Ik werkte één leerjaar uit. Ik maakte een voorstelling van de verschillende domeinen en de 21 leerdoelen. Ik gebruikte de ingevulde leerlijn van het VVKBaO van het vorige schooljaar.

De bedoeling is dat ik dit van elk leerjaar doe. Dit wordt dan met dat leerjaar besproken. Van daaruit volgt dan een brainstorm.

Draagvlak creëren bij collega's is één van de belangrijkste randvoorwaarden voor het realiseren van een beleidsplan. Iedereen gaat anders om met de diverse zaken die op school afkomen. Daarin speelt iedereen een eigen rol. We maakten de oefening met de hoeden van De Bono om daar een beter inzicht in te krijgen. Dit inzicht maakt het eenvoudiger om er op in te spelen.

Scenario

Na het bespreken van de verschillende kompassen gingen we over naar het schrijven van een scenario voor de school. Waar willen we naartoe?
We maakten een aanzet tot een zo concreet mogelijk beleidsplan voor de muzische vorming voor onze school.

Manifest

Het cultuurbeleid moet ook onder de aandacht gebracht worden in het team. Dit bereidden we voor onder de vorm van een manifest, met de bedoeling om een boost te geven, om de leerkrachten te prikkelen, te teasen…

Manifest van Kunst In Zicht

Dit manifest en onze visie stelden we voor in de groep. We konden dus al eventjes repeteren ;)

Onderwijs – cultuur

Met de ‘klachtendoos’ zetten we een andere pet op. We kropen als leerkracht in de huid van een cultuurpartner. De cultuurpartner kroop in de huid van een leerkracht. Door het formuleren van klachten vanuit een andere rol kregen we een duidelijk beeld van de wereld van de ander.

Hier kwam naar boven dat we met de klassen vooral gaan ‘shoppen’ binnen cultuur en dat er in de klas te weinig wordt toegewerkt naar toneelstukken e.d. Onderwijs vindt soms dat de voorstellingen ‘te’ artistiek zijn en te ver van de leefwereld van de kinderen. We zochten samen naar oplossingen: communicatie en betere samenwerking tussen onderwijs en cultuur biedt daar een antwoord op. Dit kan een taak zijn van de cultuurcoördinator in de school.

Taken van de cultuurcoördinator

Over taken gesproken… wat is de rol van de cultuurcoördinator? We leerden dat we dit op verschillende manieren kunnen invullen. We onderzochten onze rol op school en gaven daar een eigen invulling aan.


Twee gevulde dagen, vol inspiratie, ideetjes en nieuwe energie...

ICQ dag 3

Stap 1: bewegingsexpressie

Gisteren startten we de dag met les bewegingsexpressie... (oef, want ik moet mij daar echt in verdiepen)
Een leuke les met een goede opbouw. Dit probeer ik zeker uit in de klas:

1. Warming-up: we staan in de kring en iedereen zegt om beurt zijn lievelingsgerecht, plaats waar je tot rust komt, droomplek, geheim (mocht ook een leugen zijn ;) ).
2. De begeleider gaat door op die favoriete plaats. We moesten in ons hoofd een beeld vormen van een droomplek We werden verdeeld in groepjes van drie. In de ruimte tekenden we om de beurt met ons lichaam ( alsof we een krijtje waren) onze droomplek.
3. Volgende opdracht: kies drie bewegingen (van toen je met je lichaam je droomplek tekende) en maak daar één bewegingsvorm van. Maak als het ware een patroon, één vloeiende beweging. Dit doet iedereen nog apart in zijn groepje.
4. En de logische volgende stap was dus van deze drie bewegingen één geheel vormen. Je maakt met je groepje een kleine choreografie.

Niettegenstaande dat ik me in het domein van de bewegingsexpressie het minst thuis voel, vond ik dit heel leuk om te doen. De opbouw vond ik boeiend. Je vertrekt vanuit een voorstelling in je hoofd (beschouwen) en je gaat dit tweedimensioneel weergeven met je lichaam door middel van bewegingen. Je kan hierin experimenteren. Na het experimenteren kom je toch tot een abstracte bewegingsvorm.

Stap 2: Huiswerk
Het voorstellen van ons huiswerk. We kregen de vorige keer de opdracht om een les uit te werken in het domein waarin we ons het minst thuis voelden. Voor mij is dat bewegingsexpressie. Na een hele zoektocht had ik allerlei leuke activiteiten verzameld, maar toch was voor mij de stap te groot om voor collega's een les bewegingsexpressie uit te testen. Daarom nam ik een activiteit uit het domein drama, ook niet mijn sterkste kant: een dialoog op verschillende manieren. Ik test deze activiteit vandaag ook uit in mijn klas met de kinderen. Muzotip volgt!

Ik heb ook veel ideetjes opgedaan van de anderen:
1. Bewegingsexpressie (bovenbouw): de Sint maakt ons gek
2. Bewegingsexpressie (iedereen): tegenstellingen uitbeelden
3. Muzisch taalgebruik en bewegingsexpressie (kleuter en eerste leerjaar): gedicht 'De tripelmannetjes' en verschillende dieren uitbeelden met je lichaam
4. Beeld en media (tweede graad): insecten waarnemen op de speelplaats, foto's ervan nemen, insecten tekenen naar waarneming, uitknippen, absurde achtergrond bij bedenken door allerlei voorwerpen mee te nemen van thuis, insect met absurde achtergrond erbij fotograferen.
5. Beeld, muziek en beweging: kunstbeschouwing van 'Compositie VIII' van Kandinsky, experimenteren met vormen, lijnen en kleuren en daar een beeldend werk van maken. Daarna van deze werkjes vertrekken en daar geluiden en bewegingen bij maken.
6. Muzisch taalgebruik (kleuters): de echoput.
7. Bewegingsexpressie en muzisch taalgebruik voor peuters: regenwormsok
8. Wiskunsten: de lessen meetkunde worden muzisch door eerst vlakke figuren te beschouwen in de wereld van de kunst: Bauhaus en Mondriaan

Stap 3 Topografie van je culturele leven

1. Beschouwen van kunstwerken uit het boek van Harmon 'The map as art'



Guillermo Kuitca

2. Persoonlijke culturele kaart tekenen en uitwisselen. Samenvatting op postkaart zetten.

Stap 4 Cultuurkompas maken van de school

We brengen de huidige situatie van de school in beeld.
Wat zijn onze sterktes?
Wat zijn onze zwaktes?
Waar willen we naartoe? Dit kunnen we alleen maar bepalen als we weten waar we vandaan komen.

De aanzet hebben we al gedaan. Als huiswerk moeten we dus dit uitwerken. Gelukkig hebben we met onze school al heel wat voorbereidend werk gedaan. Al de oplijstingen van de activiteiten van vorig jaar kan ik hiervoor gebruiken.

 

Volgende week moet iedereen een korte vernieuwende creatieve opdracht brengen in de groep. De directie en culturele partners zullen ons vervoegen. We zullen onze culturele kaarten uitwisselen en bespreken...

ICQ, verbindt cultuur en onderwijs - Kunst in zicht

ICQ is een methodiek die cultuur en onderwijs verbindt.

Ik volg het  ICQ-vormingstraject van 5 dagen. Samen met collega’s leerkrachten basisonderwijs en cultuurpartners uit de regio Zuid-West-Vlaanderen werken we aan een netwerk waardoor we na het traject beter op elkaar kunnen inspelen.

Vorige week gingen de eerste twee vormingsdagen door in de Academie in Kortrijk. We ontdekten via allerlei actieve werkvormen hoe we creativiteit een vaste plek kunnen geven in de klas.

Op 14 november gaat dag drie door. We hebben huiswerk gekregen en we moeten een muzische activiteit in elkaar steken uit het domein waar we ons het minst thuis in voelen.

Dit huiswerk zullen we evalueren tijdens interactieve sessies en we zullen methodes aangereikt krijgen om sterke muzische activiteiten uit te werken en te reflecteren over kwaliteitsvolle muzische vorming. Maar er is ook ruimte voor een aanzet naar een doelbewust beleidsplan rond cultuureducatie op school.

De laatste twee dagen vervoegen cultuurpartners de groep. Zo evolueert het traject naar een dialoog tussen cultuuractoren en geïnspireerde leerkrachten, waardoor er een beter inzicht groeit in de noden van het onderwijs in onze regio.

boekentips

 

 

Op bijscholingen onthoud ik het meest als ik actief mag bezig zijn. We hebben een aantal leuke activiteiten gedaan en die wil ik graag met jullie delen. Ik kies er twee uit.

 1.       Beschouwen : een (ver)beeldende opdracht:

1, Kies per twee een foto die jullie aanspreekt.

2, Beschrijf objectief wat er op de foto staat (doorgeven) KIJK

3, Beschrijf wat jullie denken dat er op de foto staat. Gebruik je verbeelding. (doorgeven) DENK
4, Schrijf 10 vragen op die bij je opkomen als je naar de foto kijkt. (doorgeven)VRAAG
5, Maak twee tableau vivants (doorgeven)
                * met de foto als vertrekpunt.
                * een associatie op de foto
6, Geef nu enkel de geschreven blaadjes door. Uit de drie blaadjes kies je iets dat jullie inspireert en geef het vorm met kledingstukken.
7, Schuif door. Verander iets aan het kunstwerk met de kledingstukken. Probeer het te verbeteren.
8, Beschouwen van de werkjes.

 

2.       99 manieren om een verhaal te vertellen.

We kregen allemaal een stripverhaal van één pagina te zien. Deze pagina kwam uit het boek ’99 manieren om een verhaal te vertellen’. Een heel interessant boek waarbij de auteur vertrekt van één kort verhaaltje en dit op allerlei verschillende manieren in een stripverhaal giet.

Onze opdracht was om te vertrekken van dit stripverhaal en met 5 foto’s het verhaal op een andere manier te vertellen of om er een vervolg aan te geven.

Met ons groepje vonden wij de keuken met een koelkast vol met bier…

Ieder kind is een kunstenaar!

Thinking design?

Vandaag volgde ik het muzo-evenement in het 'Designmuseum in Gent' van het VVKBaO.

Wat heb ik gedaan?
- Aan de slag in het museum aan de hand van proevertjes van de workshops die je daar met kinderen kan doen (www.designmuseumgent.be)
- Ontdekken hoe je kinderen kan stimuleren tot ontwerpen.
- Beschouwen in het museum (+ achtergrond)
- Partnerwerk in het museum: een designvoorwerp zoeken in het museum; een algemeen doel uitkiezen; een activiteit voor kinderen in de klas uitdenken.

Wat heb ik geleerd?
Over design
-  Design staat dicht bij ons.
- Er is over de voorwerpen nagedacht.
- Forms Follow Function: design heeft een functie. Bij kunst gaan we de functionaliteit veel minder in de kijker zetten.

Over het museum:
- Het designmuseum is heel interessant om met de kinderen te doen (en kost maar 50 cent per kind)
- Er zijn vier interessante workshops : de draaimolen van Alessi, Vazen vertellen hun verhaal, Op zoek met dieren, Wees gezeten.
-In het museum doe je vooral aan actief beschouwen om dan in de klas te creëren. .

Over beschouwen:
- Met de werkvormen richt je de aandacht op iets. Je prikkelt de kinderen. Je leert ze gericht kijken.
- Geef de kinderen een deel van het geheel en laat ze de rest zelf zoeken.
- We hebben actief beschouwd (is niet gelijk aan creëren): voelen in een voelzak met een designvoorwerp en beschrijven/tekenen aan je partner, een archetype omvormen tot een designvoorwerp, ontwerpen van vazen in het werkboekje, object zoeken bij een gedicht, met de helft van een voorwerp op foto de rest zoeken in het museum, ...

Over de beeldaspecten van design:
- functioneel
- vorm
- kleur
- materiaal

Over algemene doelen:
Vandaag stond doel 3 in de kijker (= de eigenheid van design aanvoelen, begrijpen en waarderen). Dit was de hoofdgedachte.

Over toepassingen in de klas:
- Je hoeft niet noodzakelijk het museum te bezoeken om rond design te werken. Er zijn tal van mogelijkheden.
- De paperclip is een uitstekend designvoorwerp om de les te starten.
- Stoelen: eerst beschouwen dan creëren van een nieuwe stoel (werken rond een dier, bv giraf)
- Afstappen van het gewone: ontwerp een ... in de vorm van ... (laat de kinderen kaartjes trekken)
- Bedenk een nieuwe naam voor voorwerpen
- Bij de verliefde kurkentrekkers van Alessi bedachten we een drama-activiteit (zie foto).
- Binnen enkele weken krijgen we van het VVKBaO alle activiteiten van de andere deelnemers. Deze zullen voor iedereen toegankelijk zijn.
 Meer info hieromtrent volgt.

Dit interessante boek is te koop in het museum.

Dag van de cultuureducatie: meesterschap en engagement

9.00 u - 9.30 u: onthaal en registratie met koffie - Vooruit Café

9.30 u - 9.45 u : Welkom door dagvoorzitter Maud Vanhauwaert - Theaterzaal

Maud gaat in gesprek met minister Schauvliege en directeur van kunstencentrum Vooruit. Maud Vanhauwaert bewandelt de grens tussen het podium en poëzie. Ze is gestampt uit West-Vlaamse poldergrond en studeerde Woordkunst in Antwerpen.

De passie voor cultuur moet worden doorgegeven, ook in het gezin. Dit is het engagement dat de minister wil aangaan. Kinderen lezen niet graag, terwijl ze veel kansen krijgen om te lezen. Minister Smet kondigde via een videoboodschap aan dat dit zal aangepakt worden, geïnspireerd op de methode van Jane Davis. Dit is zijn engagement.
Deze engagementen zijn een vertaling van de nota 'Groeien in cultuur'.

Mijn engagement was ook vlug bepaald: ik wil meer aandacht schenken aan het lezen in mijn klas. Iedereen mocht zijn engagement op een briefkaart schrijven en adresseren naar jezelf. Binnen twee maanden zal ik post van mezelf ontvangen... benieuwd of ik mijn engagement zal kunnen waarmaken!


9.45 u - 10.35 u Keynote 1: Jane Davis geeft een overzicht van haar werk waarin voorlezen centraal staat.

Ze bespreekt de effecten van voorlezen voor de individuele en sociale ontwikkeling. 'The Reader Organisation' heeft als doel een leesrevolutie teweeg te brengen.

"Als kinderen 13 jaar in school zitten en niet graag lezen, dan is er iets grondig fout", merkte Jane Davis op.

Jane Davis die vol passie spreekt over lezen. "We hebben poëzie, lezen en verbeelding nodig om vooruit te kunnen. Dit is even noodzakelijk als ademen en eten." Jane wil met het oeroude concept van voorlezen de zin in het lezen terugbrengen. Het is een heel simpel concept: gewoon mensen (mensen die niet kunnen lezen, mensen met een depressie, gevangenen, ...  samenzetten en voorlezen. Daarna wordt er informeel over gepraat.

Er werd op deze bijeenkomst een gedicht voorgelezen. Het is nu tijd om te lunchen. Terwijl het merendeel staat aan te schuiven zijn er 8 mensen die dit aan zich voorbij laten gaan en verder praten over het gedicht. Met deze foto wil Jane Davis aantonen dat teksten, poëzie gedachten kan verbinden, ook bij mensen die helemaal niet kunnen lezen.  

10.45 u - 12.45 Sessie 7: Waar zit je meesterschap?

Meesterschap ontstaat in wisselwerking met de wereld en wat ons ten diepste raakt. Kunst is een mogelijke weg om contact te maken met wat ons ten diepste raakt.
In deze workshop gingen we samen met Greet Lhermitte (kunsthistoricus) aan de hand van beelden op zoek waar ons meesterschap ligt en hoe het kan aangescherpt worden.

Na een grondige kunstbeschouwing gingen we aan de slag. 'Kies een werk - weliswaar op gevoel - om je meesterschapsverhaal te vertellen. Afhankelijk van waar je mee bezig bent, zie je dingen anders. Hoe kan dit kunstwerk je helpen?

Allegorie van Ortelis (Hoefnagels). Dit werk sprak mij aan om na te denken over mijn meesterschap. Bij dit schilderij kan ik een heel persoonlijk verhaal schrijven - niet voor publicatie vatbaar :)  -
 

Op de sofa gingen we aan de hand van de tekeningen in dialoog over meesterschap.
Mooie uitspraak: 'Mijn vrolijkheid, mijn intelligentie, mijn gevoel voor eigenwaarde laat ik door niemand meer afnemen. Ik heb gemerkt dat er intelligente mensen genoeg rondlopen. Maar vrolijke mensen daarentegen ?'

12.45 u - 14.00 u Broodjeslunch met animatie en wildcart verrassingen - Concertzaal

14.00 u - 15.40 u Sessie 13: Engagement anno 2013: Vooruit, 100 jaar later

Deze sessie zoomt in op de maatschappelijke rol die een kunstencentrum in een stad en in de samenleving kan innemen. De Vooruit bestaat 100 jaar en deze plek is in de stad geëvolueerd en heeft nu een andere betekenis dan 100 jaar geleden. 1913: Er werd gestaakt voor stemrecht. 2013: Opnieuw stakingen bij sluitingen. Een kunstenaar maakt daar een kunstwerk van:

De Vooruit staat midden in de samenleving, in de stad. THINK PLAY - ACT SHARE is nu het motto.
 

15.40 u - 16.15 u Keynote 2: De kip en de CosmoGolem: kunst buiten de kunst.

Conceptuele kunstenaar Koen Vanmechelen geeft ons een kijk op de projecten waar hij mee bezig is, en waarin diversiteit, identiteit en engagement centraat staan. Hij deelde met ons zijn visie op kunst buiten de kunst en de kunst midden in de samenleving.
Hij heeft onze cultuur vertaald in een kip. De kippen als symbool van een ontmoeting tussen twee culturen. Hij begon met het kruisen van twee kippen om uiteindelijk tot een kosmopolische kip te komen, als symbool van een culturele samenleving.

Om 16.15 u: receptie in de concertzaal... maar jammer genoeg moeten missen om de personeelvergadering bij te wonen (gelukkig ook met receptie :) )

Begrijpen met je handen

Verdrietig werd ze van vijftien uniforme paddestoelen op de vensterbank... de dood voor de creativiteit. Daarom schreef Annet Weterings samen met Sabine Plamper het boek: 'Begrijpen met je handen'.

Ik heb dit boekje toevallig gevonden en in één ruk uitgelezen. Het is heel interessant en verhelderend. Er staan geen kant-en klare activiteiten in, maar het inspireert je wel om beeldopvoeding eens vanuit een andere hoek te bekijken:

'Als kinderen 'mooi tekenen' vinden we dat prachtig. Maar de eerste jaren 'krassen ze alleen maar'. Veel volwassenen begrijpen niet wat kinderen aan het doen zijn als ze krassen, smeren of eindeloze lijnen trekken. Of waarom oudere kinderen vaak moeilijk te motiveren zijn om te gaan tekenen of schilderen? Net zoals veel volwassenen trouwens.

Dit praktijkboek richt zich tot volwassenen die graag 'iets creatiefs willen doen' met kinderen, maar duidelijk weg willen van kleurplaten en uniforme knutselwerkjes. Die zich afvragen hoe je dat aanpakt zonder dat je het gevoel hebt kinderen te moeten entertainen. De auteurs bieden eenvoudig en uitdagend materiaal waarmee je zonder voorbeeld of thema direct met kinderen aan de slag kunt gaan. Er zijn talloze voor de hand liggende en verrijkende mogelijkheden die niet veel voorbereiding vragen en bovendien weinig kosten. Het enige dat je ervoor nodig hebt, is een andere houding naar kinderen toe.

Met dit boek zetten de auteurs zich af tegen het traditionele themagerichte knutselen, waarbij
een volwassene laat zien hoe het moet. Het toont vooral de essentie van creëren: concentratie en zelfontdekkend leren. Met prachtige beelden en een praktische tekst biedt dit boek thuis, op school en in kindercentra inspiratie, visie en handvaten voor de begeleiding van creatieve processen, opdat kinderen zich ontwikkelen tot creatieve, zelfstandige mensen.'

 

 





Onderzoeken is ervaren, is leren, is creativiteit!

Dit hoofdstuk gaat over het belang van sporen maken.  Kinderen maken voortdurend al spelend sporen, bewust of intuïtief. Door met nieuwe materialen te experimenteren en sporen te maken, doen kinderen nieuwe ervaringen op. Zonder gericht te zijn op resultaten laat je kinderen leren door uit te proberen, door sporen te maken. Daarbij denken kinderen niet aan goed of fout, mooi of lelijk,  het IS gewoon. Zo vermijd je dat kinderen angst krijgen om iets te doen.

Er wordt in het boek aangeraden om af te stappen van een thema, want hoe meer kinderen verplichte opdrachten moeten uitvoeren, hoe minder tijd er over is voor spontane activiteiten. 'Kinderen hebben geen invulling nodig die door volwassenen is bedacht. '



Voor sommige mensen is werken zonder thema nieuw. Vaak wekt het idee ongeloof, verbazing en vragen op. Kinderen en creativiteit worden vaak geassocieerd met knutselen, kleurplaten, voorbedachte knipsels of knutselwerkjes, … Omdat de voorbeelden afkomstig zijn van volwassenen komt de fantasie en de ontwikkeling van de van de eigen beeldtaal van een kind zo nauwelijks tot uiting. Voorbeelden van volwassenen zijn vaak weinig creatief. Volwassenen hebben weliswaar meer ervaring en handigheid dan kinderen, maar ze zijn tegelijkertijd vaak perfectionistisch en rationeel. Omdat ze kinderen graag willen helpen doen ze dingen voor. Volwassenen gaan doorgaans doelgericht te werk volgens het realistische tekenen of knutselen. Het resultaat is dat ze bij kinderen te belerend overkomen. Als kinderen aan hun verwachtingen en hun realistische wereldbeeld moeten voldoen is het resultaat of onbevredigend of voor elk kind hetzelfde en dan lijken dus alle werkjes op elkaar.

 

Het begeleiden van creatieve processen

Basishouding: iedereen kan met kinderen creatief aan de slag.

Uitgangspunten: niet oordelen, eenvoudig beginnen, niet te veel en te moeilijk materiaal, kleine groepjes, regelmatig de gelegenheid geven om te tekenen, ...

Materiaalkeuze: in de eenvoud ligt de kracht, veel van één soort: het is veel uitdagender en effectiever om van één soort materiaal veel aan te bieden dan van veel materialen een klein beetje.

 

'Ik heb voor alle kinderen een tekenboek in de klas waar ze in mogen tekenen wat ze willen. Kinderen krijgen geen enkele opmerking over die tekeningen. Na een tijdje kijken we wel terug naar wat de kinderen bezig houdt.' (Hanneke Saaltink, Nicolaas Beetsschool, Alkmaar)

Tekenen betekent met een lijn uit wandelen gaan. (Paul Klee)

Oordeelvrij en deskundig

Het is van belang het niet te hebben over goed of fout, zelfs niet over mooi of lelijk, hoe moeilijk dat in de praktijk ook is.

“Ik heb de behoefte om allerlei vragen te stellen, bijvoorbeeld: ‘Wat maak je?’ Maar juist door te zwijgen kunnen kinderen hun eigen gang gaan en zelf dingen ontdekken. (Marit Rienstra, Amsterdam)

Wat doe je als kinderen de vraag stellen: ‘Dat kan ik niet, teken jij het voor?’ Teken dan niet voor, maar ondersteun ze in wat ze willen kunnen. Komt er bijvoorbeeld een vraag over het tekenen van een gezicht, ga dan samen kijken hoe een gezicht eruit ziet. Maak kleine stapjes. Non-verbaal aanwijzen werkt ook goed.